Εκπαιδεύοντας μικρά παιδιά στη συλλογικότητα

της Μαριας Ζερβού


Α. Θέατρο και δημοκρατία

international_day_of_democracy

Η δημοκρατία ως πολιτικό σύστημα

 Ο όρος δημοκρατία υποδηλώνει το πολιτικό σύστημα στο οποίο ο λαός είναι αυτός που ασκεί την εξουσία είτε άμεσα είτε μέσω αντιπροσώπων του. Στην αρχαία Ελλάδα δημοκρατία είναι η μορφή διακυβέρνησης κατά την οποία το δικαίωμα της διαχείρισης των κοινών υποθέσεων ασκείται από το σύνολο των πολιτών, που συνέρχονται σε γενικές συνελεύσεις και αποφασίζουν κατά πλειοψηφία. Η διακυβέρνηση ήταν άμεση, καθώς οι ίδιοι οι πολίτες, και όχι εκπρόσωποί τους, διαβουλεύονταν και ψήφιζαν τους νόμους και τους άρχοντες. Από την αρχαία Ελλάδα έως σήμερα η δημοκρατία έχει εφαρμοστεί με πολλούς τρόπους. Στον σύγχρονο κόσμο η δημοκρατία μπορεί να χαρακτηριστεί ως το μόνο αποδεκτό πολιτικό σύστημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι, μετά την ήττα των φασιστικών καθεστώτων, η πλειοψηφία των κρατών αυτοαποκαλούνται δημοκρατίες ανεξαρτήτως αν βασίζονται στις αρχές της δημοκρατίας.

Βεβαίως σήμερα, κυρίως λόγω πληθυσμού, δεν συναντάμε άμεση δημοκρατία, αλλά δημοκρατίες όπου τα πρόσωπα που ασκούν τη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία (π.χ. βουλευτές και μέλη της κυβέρνησης) εκλέγονται με άμεση και καθολική ψηφοφορία από τον λαό. Επίσης, σήμερα θεωρείται αυτονόητο ότι στις δημοκρατίες υπάρχουν ατομικές ελευθερίες και ισότητα δικαιωμάτων.

Η δημοκρατία ως στάση ζωής 

Ανεξάρτητα από τις θεωρίες περί πολιτευμάτων, έχει διαμορφωθεί και η έννοια της δημοκρατίας ως στάση ζωής (κουλτούρα), που χαρακτηρίζεται από ελευθερία στην έκφραση των απόψεων, συλλογικότητα, σεβασμό της πλειοψηφίας, των ατομικών δικαιωμάτων και της διαφορετικότητας, καθώς και ενεργό συμμετοχή στα κοινά.

Ο Καστοριάδης δέχεται ότι η κοινωνία είναι δημοκρατική εάν τα μέλη της διαμορφώνουν από κοινού οράματα και προχωρούν σε συλλογικές πρωτοβουλίες για την πραγματοποίηση αυτών των οραμάτων αναδιαμορφώνοντας διαρκώς την κοινωνία και τους θεσμούς της.

Κάπως διαφοροποιημένη η άποψη για τη δημοκρατία του Γερμανού φιλοσόφου Χάμπερμας, δέχεται ότι στην δημοκρατία υπάρχει ένας δημόσιος χώρος, η λεγόμενη δημόσια σφαίρα (Öffentlichkeit), έξω από τον έλεγχο του κράτους, όπου οι πολίτες μπορούν να έχουν ισότιμη επικοινωνία, προκειμένου να προχωρήσουν σε κοινώς αποδεκτή πράξη. Η πράξη είναι επικοινωνιακή εάν τα μέλη της κοινωνίας εκφράσουν εκούσια τη συναίνεσή τους μέσα από διαδικασία ανταλλαγής επιχειρημάτων και κριτικής σκέψης πριν καταλήξουν σε συγκεκριμένη κοινή δράση. Αυτή ακριβώς η δημοκρατική διαδικασία έχει θετική επιρροή όχι μόνο στη δημόσια σφαίρα αλλά επιδρά με τρόπο αναδημιουργικό στα ίδια τα μέλη που συμμετέχουν στη διαδικασία και τα οποία διαμορφώνονται και αλλάζουν μέσα από τη δική τους δράση. Η έκφραση, ο λόγος, η αφήγηση ενός εκάστου από τα μέλη μιας κοινωνικής ομάδας σε δημοκρατικό πλαίσιο είναι η διαδικασία και πρακτική μέσα από τις οποίες τα μέλη αναπτύσσουν προσωπική και κοινωνική ταυτότητα.

Είναι προφανές ότι οι πολίτες σε μια δημοκρατική κοινωνία (όπως την αντιλαμβάνονται οι θεωρητικοί που προαναφέρθηκαν) είναι πολίτες ενεργοί και όχι παθητικοί. Εξελίσσονται ως προσωπικότητες καθώς επαναπροσδιορίζουν τα κοινωνικά τους οράματα ανταλλάσσοντας επιχειρήματα με ισότιμους συμπολίτες, εκφράζοντας απόψεις και συμμετέχοντας σε κοινή δράση.

 Το Συλλογικό Θέατρο[1] ως καθρέφτης δημοκρατικής κοινωνίας με ενεργούς και ισότιμους πολίτες

Όπως θα δούμε στις επόμενες παραγράφους, οι αρχές και οι πρακτικές που, σύμφωνα με τους παραπάνω θεωρητικούς, χαρακτηρίζουν τη δημοκρατική δράση και στάση ζωής είναι οι βασικές αρχές και πρακτικές στις οποίες στηρίζεται το Συλλογικό Θέατρο.

Στο Συλλογικό Θέατρο, η καλλιτεχνική δημιουργία-παράσταση είναι αποτέλεσμα σύμπραξης των μελών μιας ομάδας. Τα μέλη είναι ισότιμα αλλά φέρουν την προσωπική τους σφραγίδα στην ομάδα. Οι κλασικές ιεραρχίες του θεάτρου που θέλουν άλλοτε τον σκηνοθέτη, άλλοτε τον ηθοποιό και άλλοτε τον συγγραφέα να πρωτοστατεί, καταργούνται. Δεν υπάρχουν πρωταγωνιστές. Η διαφορετικότητα και η ιδιαίτερη συνεισφορά κάθε μέλους το καθιστούν σημαντικό και αναπόσπαστο μέρος της ομάδας. Προϋπόθεση για να λειτουργήσει μία θεατρική ομάδα συλλογικά, είναι η διαλογική σχέση μεταξύ των μελών και η ισότιμη ανταλλαγή απόψεων. Μέσα από διαδικασία τριβής και αλληλεπίδρασης, η ομάδα διαρκώς εξελίσσει το έργο της.

Πώς το συλλογικό θέατρο/δράμα στην εκπαίδευση μπορεί να προσφέρει όσα δεν κατάφερε να δώσει η αγωγή του πολίτη[2]

 Όπως είδαμε παραπάνω, στο επαγγελματικό συλλογικό θέατρο ο συλλογικός τρόπος εργασίας επιτυγχάνεται και ωριμάζει μέσα από διαδικασία συγκρούσεων και διαλόγου. Πράγματι, τη συλλογικότητα και την αξία της μπορεί κανείς να την αντιληφθεί περισσότερο ως βίωμα παρά ακούγοντας διδασκαλία ή μελετώντας βιβλία. Είναι κοινό μυστικό ότι το μάθημα της αγωγής του πολίτη ούτε δημοφιλές είναι ούτε φαίνεται να απέφερε (στην Ελλάδα τουλάχιστον) τα προσδοκώμενα αποτελέσματα.

Όπως τονίζει και ο Neelands, η εμπειρία της συλλογικότητας από μικρή ηλικία βοηθά τον μαθητή να αναπτύξει τις δεξιότητες που θα τον καταστήσουν μελλοντικά ενεργό πολίτη. Η τέχνη του συλλογικού θεάτρου μπορεί να αποτελέσει έναν αποτελεσματικό τρόπο, με τον οποίο οι μαθητές ασκούνται στη συλλογικότητα που απαιτεί η δημοκρατική αντίληψη ζωής.

Το θέατρο/δράμα στην εκπαίδευση μας δίνει τη δυνατότητα να αναπτύξουμε φαντασιακούς κόσμους, μέσα στους οποίους μπορούμε να πειραματιστούμε και να προσεγγίσουμε δύσκολες καταστάσεις, χωρίς τους κινδύνους της πραγματικής ζωής. Μια ομάδα θεάτρου/δράματος, ενδοσχολικά ή εξωσχολικά, μπορεί να λειτουργήσει ως μικρογραφία της κοινωνίας, στην οποία τα παιδιά καλούνται να συνεργαστούν, να διαφωνήσουν και να βρουν λύσεις για προβλήματα που τους απασχολούν, μέσα σε ελεγχόμενο πλαίσιο.

Β. Μια πρόταση κοινωνικής παρέμβασης με στόχο την εξοικείωση μικρών μαθητών με την αξία της συλλογικότητας

Ο τόπος, οι κάτοικοι, τα προβλήματα. Οι μαθητές μπορούν να αποφύγουν τα λάθη των γονέων;

Το πρόγραμμα που προτείνεται προορίζεται για εξωσχολική δραστηριότητα σε ένα χωριό της νότιας Λακωνίας, 240 περίπου κατοίκων. Οι κάτοικοι είναι στην πλειοψηφία τους αγρότες (ενεργοί ή συνταξιούχοι). Υπάρχει και ένας αριθμός κατοίκων, που κατάγονται από το χωριό αλλά ζουν στην πόλη και διατηρούν στο χωριό δεύτερο σπίτι, όπου διαβιούν κάποιους μήνες τον χρόνο, κυρίως το καλοκαίρι αλλά και την εποχή που μαζεύονται οι ελιές και λειτουργούν τα ελαιοτριβεία της περιοχής. Τα παιδιά του χωριού πηγαίνουν στο δημοτικό σχολείο της Μονεμβασίας (20 λεπτά με λεωφορείο). Ο τοπικός σύλλογος (πολιτιστικός και εξωραϊστικός αυτοπροσδιορίζεται) έχει φροντίσει για τη μόνη εξωσχολική δραστηριότητα που προσφέρεται στους μαθητές του χωριού. Στο αχρησιμοποίητο από χρόνια σχολικό κτίριο προσφέρεται δωρεάν θεατρικό παιχνίδι από τον εμψυχωτή Ε, επισκέπτη από γειτονική πόλη. Λειτουργούν δύο ομάδες. Την πρώτη απαρτίζουν 8-10 παιδιά (αγόρια, κορίτσια) ηλικίας από 7 έως 12 ετών και τη δεύτερη 6 παιδιά ηλικίας από 13 έως 15 ετών. Και οι δύο ομάδες παρακολουθούν ήδη επί διετία τα μαθήματα με ενδιαφέρον και, συχνά, ενθουσιασμό. Από την επικοινωνία του με τα παιδιά, ο Ε έχει διαπιστώσει ότι έχουν επηρεαστεί από αντιπαλότητες, διαφωνίες και ανταγωνισμούς που έχουν ξεσπάσει μεταξύ των κατοίκων (μονίμων και μη), με αφορμή κάποιες ενέργειες του τοπικού συλλόγου. Τα παιδιά αισθάνονται δέσμια των οικογενειακών θέσεων, που συμμερίζονται αβασάνιστα. «Κύριε, οι γονείς μου δεν μιλάνε με τους γονείς του Α…., επομένως, δεν μπορούμε να πάμε σπίτι του για να τον ειδοποιήσουμε», είναι η φράση που δίνει την έμπνευση στον Ε να σχεδιάσει ένα πρόγραμμα θεάτρου/δράματος συλλογικότητας. Σκέπτεται ότι, αν οι μεγάλοι είχαν την ευκαιρία όταν ήταν παιδιά να μάθουν εμπειρικά την αξία της δημοκρατίας, δεν θα έμεναν σήμερα πεισματικά κλεισμένοι στις απόψεις τους με αδυναμία διαλόγου και με ιδιαίτερο ταλέντο στους παράλληλους μονολόγους που καταλήγουν σε καυγάδες.

Το πρόγραμμα θεάτρου/δράματος θα εφαρμοστεί στην πρώτη ομάδα και θα αποτελείται από 15 συναντήσεις (δίωρης διδασκαλίας) κάθε 15 ημέρες, από Οκτώβριο μέχρι Μάιο. Κάθε συνάντηση θα έχει διάρκεια 90′ λεπτών. Παρακάτω παρουσιάζεται αναλυτικά το δεύτερο δίωρο διδασκαλίας. Για την πρώτη συνάντηση ο Ε έχει σχεδιάσει κυρίως παιχνίδια με στόχο την ανασυγκρότηση της ομάδας. Οι τεχνικές που ακολουθούνται στο σχεδιασμό του δίωρου διδασκαλίας που ακολουθεί είναι το θεατρικό παιχνίδι, η παραμυθιακή αφήγηση και η μέθοδος των συμβάσεων, τα οποία κρίνονται καταλληλότερα για τη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα.

Γ. Σχεδιασμός δίωρου προγράμματος διδασκαλίας. Επιλογή κειμένου και στόχοι του προγράμματος

Το δίωρο διδασκαλίας που ακολουθεί βασίζεται στο παραμύθι Φεγγαροσκεπαστής του Ερίκ Πιμπαρέ. Στο οπισθόφυλλο περιγράφεται ως «ποιητικό παραμύθι για τη δύναμη της φιλίας και της αλληλεγγύης». Διαβάζοντάς το, θα εντοπίσει κανείς ότι στον πυρήνα του παραμυθιού βρίσκεται η έννοια της συλλογικότητας και το αξίωμα ότι «το σύνολο είναι ισχυρότερο από το άθροισμα των μερών». Το περιεχόμενο του βιβλίου μπορεί να αποτελέσει αφορμή για σειρά δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τον ευρύτερο στόχο της ενότητας: την γνωριμία των παιδιών με βασικές δημοκρατικές έννοιες και πρακτικές. Ο βασικός στόχος του παρακάτω συνδυασμού δράσεων είναι να ενθαρρύνει τα παιδιά να συμμετέχουν ενεργά και συλλογικά σε προβλήματα που επιζητούν λύση και αφορούν όλα τα μέλη της μικρής κοινότητας στην οποία ζουν. Παράλληλα επιτυγχάνονται και επιμέρους στόχοι όπως π.χ. η έκφραση μέσω του δραματικού παιχνιδιού, που όμως δε θα μας απασχολήσουν στην παρούσα εργασία. Ο χαρακτήρας του πρώτου διώρου είναι περισσότερο διερευνητικός και λιγότερο διδακτικός. Ο Ε θα παρατηρήσει τις αντιδράσεις των παιδιών και θα τις αξιοποιήσει στα επόμενα δίωρα διδασκαλίας.

Παιχνίδια προθέρμανσης

Το δίωρο διδασκαλίας θα ξεκινήσει με δύο παιχνίδια προθέρμανσης με σκοπό την ενεργοποίηση της ομάδας. Η φυσική άσκηση και τα προκαταρκτικά παιχνίδια βοηθούν τους συμμετέχοντες να αφήσουν πίσω τυχόν κούραση, άγχος ή νωχέλεια και να μπουν δυναμικά στη διαδικασία που ακολουθεί.

Για να αρχίσει το πρώτο παιχνίδι, η ομάδα κάθεται σε κύκλο. Ο Ε καλεί τα παιδιά να ανακοινώσουν με μια φράση ένα γεγονός της ημέρας που πέρασε. Η φράση κάθε ομιλητή επαναλαμβάνεται από όλα τα υπόλοιπα παιδιά μαζί, τα οποία μιμούνται και το ύφος του. Έτσι, κάθε μέλος της ομάδας έχει τον δικό του χώρο και χρόνο να μοιραστεί μια προσωπική του στιγμή με τα υπόλοιπα μέλη.

Στη συνέχεια, ο Ε βάζει μουσική και ζητάει από τα παιδιά να σηκωθούν σε όρθια στάση και να μιμηθούν τις κινήσεις του. Φροντίζει να κινεί με διάφορους τρόπους τα μέλη του σώματός του στο ρυθμό της μουσικής. Παροτρύνει τα παιδιά να ακολουθούν με ακρίβεια τις κινήσεις του και κάποιες στιγμές επιδιώκει να τα μπερδέψει ώστε να συγκεντρωθούν περισσότερο στο παιχνίδι (συντονισμός). Στη συνέχεια, ζητά από κάθε παιδί με τη σειρά να κινηθεί όπως αυτό θέλει και τα υπόλοιπα παιδιά να το ακολουθούν, στο πλαίσιο του κύκλου. Και με αυτή τη δραστηριότητα, πέρα από τη σωματική κίνηση που ενεργοποιεί τα μέλη της ομάδας, δίνεται εμμέσως χώρος σε κάθε μέλος να εκφραστεί. To μουσικό κομμάτι επαναλαμβάνεται όσες φορές χρειαστεί. Αφού όλα τα παιδιά έχουν ολοκληρώσει τη δράση τους, η κίνηση επιστρέφει στον Ε, ο οποίος οδηγεί τα παιδιά φροντίζοντας να εντείνει τις κινήσεις του και, με το κλείσιμο του μουσικού κομματιού, να καταλήξει σε θέση στο πάτωμα. Εκεί αφήνει για λίγο τα παιδιά να ξεκουραστούν.

Ο φανταστικός κόσμος του φεγγαροσκεπαστή

Έχουν τελειώσει τα δύο παιχνίδια και ο Ε χαμηλώνει το φωτισμό γιανα δημιουργήσει ατμόσφαιρα. Στιγμή κατάλληλη για να αρχίσει με μια σύντομη εισαγωγή στην ιστορία-παραμύθι που θα ακολουθήσει : «Σήμερα θα ταξιδέψουμε σε έναν κόσμο μακρινό και φανταστικό… «.

Ακολουθεί αφήγηση αποσπάσματος του παραμυθιού.

«Κοντεύουν τρακόσια χρόνια από τότε που ο γέρο-Ναπολέων κάνει το σπάνιο επάγγελμα του Φεγγαροσκεπαστή […] Θέλει επιδεξιότητα, γερό μυαλό και χέρια δυνατά για να καταφέρει κανείς αυτή τη δουλειά. Και οι νύχτες της ανάπαυσης είναι ελάχιστες […]. Ο Ναπολέων είναι ο τελευταίος, εδώ και πολύ καιρό, που πήρε δίπλωμα φεγγαροσκεπαστή. Κανένας άλλος έξω από αυτόν δεν ξέρει τη δουλειά. Και μα την αλήθεια…τόσον καιρό ολομόναχος έχει πια κουραστεί. Μα για να ξεκουραστεί, κάποιος πρέπει να πάρει τη θέση του.»

 Με στόχο να εξάψει τη φαντασία των παιδιών, ο Ε κάνει ερωτήσεις σχετικά με το επάγγελμα του Φεγγαροσκεπαστή: Ποιό ακριβώς είναι το επάγγελμα του Φεγγαροσκεπαστή; Γιατί είναι κουραστικό και γιατί σπάνιο; Παροτρύνει τα παιδιά να απαντήσουν αυθόρμητα και να ακουστούν όσο το δυνατόν περισσότερες υποθέσεις. Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης δεν αποτελεί ζητούμενο στη συγκεκριμένη δραστηριότητα αφού το επάγγελμα του Φεγγαροσκεπαστή είναι φανταστικό. Απώτερος στόχος της συγκεκριμένης δραστηριότητας, σε συνδυασμό με αυτές που επακολουθούν, είναι η δημιουργία δραματικού πλαισίου, που θα επιτρέψει αργότερα στα παιδιά να εμπλακούν σε ρόλους και να λάβουν αποφάσεις που αφορούν τον φανταστικό αυτό κόσμο.

Αμέσως μετά, ο Ε επαναλαμβάνει μέρη της αφήγησης με πληροφορίες που στην πρώτη ανάγνωση είχε ηθελημένα αποκρύψει:

«[ο φεγγαροσκεπαστής] κάθε βράδυ ρίχνει μπροστά [από το φεγγάρι] ένα πελώριο σεντόνι για να κρύψει ένα κομμάτι από το φως του. Είναι πολύ σπουδαία δουλειά γιατί τα μισοφέγγαρα που σχηματίζονται στολίζουν τον ουρανό και βοηθούν τους ανθρώπους να μετράνε το χρόνο που περνάει», και «Οι νύχτες της ανάπαυσης είναι ελάχιστες: είναι οι νύχτες με πανσέληνο.»

 Ο Ε, με αφορμή τις νέες πληροφορίες, συζητά για δεύτερη φορά με τα παιδιά. Αυτή τη φορά εστιάζει στην κοινωνική διάσταση του επαγγέλματος. Το επάγγελμα του φεγγαροσκεπαστή είναι κουραστικό και δύσκολο και, επί πλέον, αποτελεί λειτούργημα, στον κόσμο του παραμυθιού, αφού χωρίς αυτό οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν να μετρήσουν το χρόνο και τα μισοφέγγαρα θα χάνονταν για πάντα. Ο Ε έχει στόχο να κατανοήσουν τα παιδιά ότι η ύπαρξη του φεγγαροσκεπαστή αφορά άμεσα όλους τους κατοίκους του φανταστικού αυτού κόσμου. Μετά τη συζήτηση, η αφήγηση συνεχίζεται.

 «Στη Γη, τώρα νυχτώνει. Και στη Μεγάλη του Κόσμου Σχολή ένα αγοράκι πηδάει από χαρά. Είναι ο Τιμολέων. Μόλις πέρασε τις εξετάσεις και πήρε το πτυχίο του Φεγγαροσκεπαστή. Οι δάσκαλοι τον κοιτάζουν όλο καμάρι.»

Μετά από αυτή την αφήγηση, ο Ε μοιράζει στα παιδιά πανιά μεγέθους ανάλογου περίπου με το ύψος τους και τα ενθαρρύνει να δοκιμάσουν κινήσεις και τεχνικές που χρησιμοποιεί ένας Φεγγαροσκεπαστής προκειμένου να σκεπάσει το φεγγάρι (αυτοσχεδιασμός). Σε αυτό το σημείο σημειώνουμε ότι η συγκεκριμένη ομάδα είναι εξοικειωμένη με τη χρήση αντικειμένων ή και χωρίς αυτά για την περιγραφή μιας κατάστασης. Το γεγονός ότι θα χειριστούν ένα πανί χωρίς να υπάρχει αντικείμενο/φεγγάρι δεν είναι κάτι που θα τους δυσκολέψει. Ενδεχομένως, θα ακούγεται και κάποια μελωδία ως μουσικό χαλί. Ο πρωταρχικός στόχος της δράσης αυτής είναι τα παιδιά να ξεκινήσουν σταδιακά να μπαίνουν σε ρόλους που θα τους επιτρέψουν να δουν τον εαυτό τους διαφορετικά, αρχίζοντας με το επάγγελμα του Φεγγαροσκεπαστή. Ταυτόχρονα, τα παιδιά ξεκουράζονται περνώντας από την ακινησία της προηγούμενης δράσης (ακρόαση της αφήγησης και συζήτηση) σε κίνηση.

Ολοκληρώνοντας τη δημιουργία δραματικού πλαισίου, ο Ε ζητάει από τα παιδιά να φανταστούν ότι είναι δάσκαλοι ή μαθητές στη Μεγάλη του Κόσμου Σχολή και να προετοιμάσουν και να παρουσιάσουν, σε δυάδες ή ομαδικά, ένα σύντομο στιγμιότυπο (σκηνές ή στιγμιότυπα) από μια τυπική μέρα στο μάθημα π.χ. «Η Τέχνη του Σκεπάσματος» ή «Η Ιστορία του Φεγγαριού».

Εναλλακτικά ή και συμπληρωματικά, ανάλογα με τον διαθέσιμο χρόνο, μπορεί ο Ε να ζητήσει από τα παιδιά να ζωγραφίσουν ομαδικά τη Μεγάλη του Κόσμου Σχολή (ομαδική ζωγραφική).

Έτσι ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος, που αφορά το χτίσιμο του φανταστικού κόσμου του δράματος. Στόχος αυτού του μέρους είναι να προσελκύσει το ενδιαφέρον των παιδιών ώστε να μπορέσουν στη συνέχεια να εμπλακούν ενεργά στην εξέλιξη της δράσης.

Οι μαθητές ταυτίζονται με τον ήρωα και κατανοούν το πρόβλημά του.

Στην επόμενη φάση ο Ε παίρνει το ρόλο του δασκάλου της Μεγάλης του Κόσμου Σχολής (δάσκαλος σε ρόλο) και, απευθυνόμενος σε όλα τα παιδιά, λέει:

«Τιμολέων, τα κατάφερες! Μα ο χρόνος μάς κυνηγάει! Ο γέρο Ναπολέων κοντεύει να αρρωστήσει από την κούραση. Πρέπει απόψε κιόλας να πας να πάρεις τη θέση του του. Βάλ’ την στο στόμα σου και θα γίνεις ανάλαφρος σαν τον αέρα! Έτσι θα φτάσεις στο φεγγάρι αλλά τα μάτια σου τέσσερα. Δεν έχουμε άλλη!»

 Ο Ε προσποιείται ότι δίνει σε κάθε παιδί μια μαγική καραμέλα εξηγώντας ότι πρέπει πρώτα να διανύσουν μια μεγάλη απόσταση μέχρι να φτάσουν στο σημείο, όπου πρέπει να φάνε την καραμέλα. Τους τονίζει ότι δεν πρέπει με τίποτα να την χάσουν και τους συμβουλεύει να την τοποθετήσουν προσεκτικά στην τσέπη τους.

Χαμηλώνει περισσότερο τα φώτα[3] και, εκτός ρόλου, τους λέει:

«Ο Τιμολέων βάζει την καραμέλα στην τσέπη του και φεύγει τρέχοντας.»

 Συνεχίζει με αφήγηση εκτός κειμένου, που περιγράφει τη διαδρομή του Τιμολέοντα μέχρι να φτάσει στον τόπο από όπου θα ανυψωθεί. Η περιγραφή μπορεί να περιλαμβάνει τρέξιμο, ξεκούραση, ύπνο, δύσβατα μονοπάτια κ.ο.κ. Την αφήγηση μπορεί να συνοδεύει και σχετική μουσική. Κατά τη διάρκεια της αφήγησης ο Ε καλεί τα παιδιά να μπουν στο ρόλο του Τιμολέοντα και να ακολουθήσουν τη διαδρομή. Στην συγκεκριμένη ομάδα δεν θα χρειαστεί να δοθούν αναλυτικές οδηγίες, όπως ενδεχομένως σε μία ομάδα που έρχεται πρώτη φορά σε επαφή με αυτή την τεχνική. Στόχος της συγκεκριμένης δραστηριότητας είναι να δημιουργηθεί δραματική ένταση για να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον των παιδιών αλλά και να τα προετοιμάσει για τη συζήτηση που θα ακολουθήσει. Η δράση ολοκληρώνεται και ο εμψυχωτής συνεχίζει:

«Αρκετά χιλιόμετρα πιο κάτω σταματάει και σηκώνει τα μάτια του στον ουρανό. «Φεγγαράκι μου, έρχομαι!» φωνάζει με όλη του τη δύναμη και χώνει το χέρι στην τσέπη. Ψάχνει από δω, ψάχνει από κει, πουθενά η καραμέλα. Ω, συμφορά! Τρομαγμένος ο Τιμολέων σκύβει να δει. Και τρομάζει ακόμη περισσότερο. Η τσέπη του είναι τρύπια! Η καραμέλα, που θα τον έκανε ανάλαφρο σαν τον αέρα, χάθηκε. Για πάντα. Και τα όμορφα μισοφέγγαρα; Σε λίγο θα χαθούν κι αυτά

 Ο Ε ζητάει από κάθε παιδί να εκφράσει τη σκέψη του Τιμολέοντα. Με αυτόν τον τρόπο δίνεται στα παιδιά η ευκαιρία να χτίσουν καλύτερα το χαρακτήρα του ήρωα. Επίσης, είναι ευκαιρία για τον Ε να αξιολογήσει κατά πόσο έχει γίνει κατανοητή από τα παιδιά η αποστολή του Τιμολέοντα.

Θέλοντας να προχωρήσει τη δράση, ο Ε συνεχίζει την αφήγηση:

 «Απελπισμένος ο Τιμολέων τραβάει για την κοντινή πόλη αναζητώντας βοήθεια. Εκεί συνάντησε πολλούς ανθρώπους και όλοι ήταν πρόθυμοι να τον βοηθήσουν, καθένας με τον τρόπο του».

Οι μαθητές – πολίτες ενός φανταστικού κόσμου σε συλλογική δράση.

Ο Ε καλεί τα παιδιά να φανταστούν την πόλη, να περπατήσουν σε αυτήν και να πάρουν ένα ρόλο μέσα σε αυτή. Ποιό είναι το όνομά τους, τι δουλειά κάνουν, πόσων ετών είναι. Κάθε παιδί παρουσιάζει σύντομα τον φανταστικό του εαυτό. Αν κάποιο παιδί δυσκολεύεται, ο Ε του κάνει ερωτήσεις για να το διευκολύνει. Αμέσως μετά, ζητά από τα παιδιά να σκεφτούν μια εναλλακτική λύση, πραγματική ή εξωπραγματική, που θα μπορούσε να βοηθήσει τον Τιμολέοντα να φτάσει στο φεγγάρι. Ο Ε, σε ρόλο Τιμολέοντα, ρωτά έναν προς έναν τους μαθητές να του προτείνουν τη λύση που έχουν σκεφτεί. Έτσι, δίνει βήμα σε κάθε παιδί να πει την άποψή του. Οι υπόλοιποι παρακολουθούν και ζητούν τον λόγο εάν έχουν αντίλογο στην πρόταση που ακούστηκε. Μέσω αυτής της διαδικασίας γίνεται, ελεγχόμενη από τον Ε, ανταλλαγή απόψεων και ιδεών. Επίσης, γίνεται έμμεση αναφορά στην έννοια της αλληλεγγύης. Ο Ε θα μπορούσε, επίσης, στην αρχή της συγκεκριμένης δραστηριότητας να ρωτήσει τα παιδιά-κατοίκους αν επιθυμούν να βοηθήσουν τον Τιμολέοντα. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης, ο Ε σε ρόλο κατοίκου θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει υπέρ της βοήθειας, εστιάζοντας στην αρνητική επιρροή που θα είχε για τους κατοίκους μία τέτοια εξέλιξη. Επίσης, αν τα παιδιά ήταν όλα αρνητικά (σπάνιο άλλα πιθανό), θα μπορούσε να τους παροτρύνει να λύσουν μόνοι τους το πρόβλημα των μισοφέγγαρων χωρίς τη συμβολή του φεγγαροσκεπαστή.

 Στη συνέχεια ο Ε, εκτός ρόλου, πληροφορεί τους μαθητές ότι στο παραμύθι οι κάτοικοι της πόλης κατάφεραν να στείλουν τον Τιμολέοντα στο φεγγάρι αλλά με έναν τρόπο που απαιτούσε τη συνεργασία και τη σύμπραξη όλων. Τους παροτρύνει να κάνουν μια συνέλευση, όπου να συζητήσουν και να βρουν μια λύση στην οποία θα συμμετέχουν όλοι (συμβούλιο). Ο περιορισμός αυτός βοηθά τα παιδιά να συγκεντρώσουν τη σκέψη τους σε συγκεκριμένες λύσεις και τα υποχρεώνει, με έμμεσο τρόπο, να εκμεταλλευτούν τη δύναμη των πολλών. Η συνέλευση από μόνη της, ανεξαρτήτως θέματος, είναι μία καθαρά δημοκρατική διαδικασία, καθόλου εύκολη. Τα παιδιά καλούνται να συζητήσουν, να επιχειρηματολογήσουν και να καταλήξουν ομόφωνα σε μία λύση. Στη συγκεκριμένη δράση ο Ε. αφήνει χώρο στους μαθητές να συζητήσουν και να αποφανθούν μόνοι τους. Εάν παρατηρηθούν δυσκολίες στην επικοινωνία, παρεμβαίνει διακριτικά ώστε να βοηθήσει την εξέλιξη της συνέλευσης. Συχνές δυσκολίες, που παρατηρούνται όταν τα παιδιά καλούνται να δουλέψουν ομαδικά, είναι: έντονες διαφωνίες, παντελής απουσία κάποιων παιδιών από την διαδικασία κ.ά. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, η συγκεκριμένη ομάδα έχει δουλέψει μαζί ήδη δύο χρόνια και έχει αποκτήσει δικούς της κώδικες επικοινωνίας. Στόχος της δραστηριότητας δεν είναι τα παιδιά να μάθουν σε μία μέρα να τηρούν δημοκρατικές διαδικασίες και να λειτουργούν συλλογικά. Στόχος, σε αυτή τη φάση, είναι τα παιδιά να έρθουν σε μια πρώτη επαφή με την έννοια «συνέλευση πολιτών/κατοίκων κοινότητας» και τους κανόνες που τη διέπουν. Ο Ε καλείται να παρατηρήσει τις δυσκολίες που θα προκύψουν και να προτείνει στο επόμενο δίωρο διδασκαλίας να θέσουν τα παιδιά δικούς τους κανόνες που πιστεύουν ότι θα τα διευκολύνουν. Όσο η ενότητα προχωρά, οι κανόνες μπορεί να αλλάζουν μέχρι να καταλήξουν στο καταλληλότερο σχήμα.

Αφού έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία, ο Ε ζητά από τα παιδιά να παρουσιάσουν την ιδέα τους και να δώσουν το δικό τους τέλος στην ιστορία, δηλαδή αυτό που αποφάσισαν ως συνέλευση (σύνθεση).

Ο Ε δεν κάνει κριτική στη λύση που αποφασίστηκε από τη συνέλευση. Απλώς υπογραμμίζει ότι όλοι προσφέρανε τις δυνάμεις τους ώστε να υπάρξει λύση.

Στον απόηχο του εργαστηρίου, ο Ε μοιράζει ξανά τα πανιά και βάζει τη μουσική της δεύτερης δραστηριότητας. Σε διάταξη κύκλου όλοι, κινούν τα μαντήλια στο ρυθμό της μουσικής ακολουθώντας τις κινήσεις του Ε. Κλείνοντας, ζητά από τα παιδιά να κοιτάξουν ψηλά και να αποχαιρετήσουν τον φεγγαροσκεπαστή. Αν είναι τυχεροί και το φεγγάρι είναι ορατό από το χωριό την ώρα του μαθήματος, μπορούν να αποχαιρετήσουν το ίδιο το φεγγάρι! Η κινητική δραστηριότητα και ο χαιρετισμός βοηθούν τα παιδιά να χαλαρώσουν και να αποφορτιστούν από την ένταση του μαθήματος.

Αξιολογώντας το παραπάνω δίωρο, πιστεύω ότι προσφέρει στους μαθητές την ευκαιρία να αναπτύξουν σταδιακά εκείνες τις δεξιότητες που θα τους καταστήσουν μελλοντικά ενεργούς δημοκρατικούς πολίτες.


[1] Ως Συλλογικό Θέατρο ορίζεται ομάδα καλλιτεχνών που δουλεύουν μαζί σε βάθος χρόνου με σκοπό τη δημιουργία θεατρικών δράσεων. Περιστασιακά υπάρχουν και συνεργασίες με εξωτερικούς συνεργάτες. Ο πυρήνας, όμως, της ομάδας παραμένει ο ίδιος.

[2] Ο όρος αγωγή του πολίτη χρησιμοποιείται στην συγκεκριμένη ενότητα για να προσδιορίσει το σύνολο των μαθημάτων και των αντίστοιχων βιβλίων που συναντώνται στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση σχετικά με την πολιτική αγωγή των μαθητών. Σήμερα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, το μάθημα ονομάζεται Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή. Σχετικά με τα οφέλη του θεάτρου/δράματος στην αγωγή του πολίτη βλ. επίσης Anyon (2009). Γιαννούλη (2012) 41-8. Ζαννέτου – Παπακώστα (2012) 52-9.

[3] Το χαμήλωμα του φωτισμού αρέσει στα παιδιά. Επειδή, όμως, συχνά τα αποδιοργανώνει, καλό είναι να τα προετοιμάζουμε για αλλαγή στο φωτισμό. Επίσης, προσέχουμε μήπως κάποιο παιδί αισθανθεί φόβο.


Βιβλιογραφία

 

 

Anyon, J. 2009. «Critical Pedagogy is not Enough: Social Justice Education, Political Participation and the Politicization of Students», στο: Apple, M., Au, W., and Gandin, L.A., eds. 2009. The Routledge International Handbook of Critical Education, New York: Routledge.
Αυδή, Α., Χατζηγεωργίου, Μ. 2007. Η Τέχνη του Δράματος στην Εκπαίδευση. 48 Προτάσεις για Εργαστήρια Θεατρικής Αγωγής. Αθήνα: Μεταίχμιο.
«Γιούργκεν Χάμπερμας», στο: https://el.wikipedia.org/ (24/2/2016).
«Democracy», στο: https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy#Development (24/2/2016).
Γιαννούλη, Π. 2012. «Το Θέατρο/Δράμα ως Παράγοντας Ενίσχυσης της Αλληλεγγύης στο Πλαίσιο της Μαθησιακής Διαδικασίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Συμπεράσματα Μελέτης και Προβληματισμοί.» στο: Θέατρο & Εκπαίδευση: Δεσμοί Αλληλεγγύσης. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση.
Castoriadis, C., 1983. “The Greek Polis and the Creation of Democracy” στο: Curtis, D.A., επιμ. 1997.The Castoriadis Reader, Oxford: Blackwell Publishers.
Dickinson, R. & Neelands, J., (2006) Improve your Primary School through Drama, London: Fulton.
ΔΕΠΠΣ – ΑΠΣ Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής, στο: www.pi- schools.gr (27/2/2016).
 Δομή. 1971. Αθήνα: Δομή.
Faure, G., Lascer, S. 1988. To Θεατρικό Παιχνίδι. Αθήνα: Gutenberg.
Ζαννέτου-Παπακώστα, Μ. 2012. «Η Αναδυόμενη Μάθηση Μέσω του Δράματος: μια Εναλλακτική Προσέγγιση για μια Ανθρώπινη και Δημοκρατική Εκπαίδευσηστο: Θέατρο & Εκπαίδευση: Δεσμοί Αλληλεγγύης. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση
Κennelly, J. 2006. «»Acting out» in the public Sphere. Community Theatre and Citizenship Education», στο: Canadian Journal of Education. www.jstor.com (17/1/2016)
«Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή», στο: www.pi- schools.gr (27/2/2016).
Κουρετζής, Λ, 2008. Το Θεατρικό Παιχνίδι και οι Διαστάσεις του. Αθήνα: Ταξιδευτής.
Neelands, J., 2009. Acting together: Ensemble as a Democratic Process in Art and Life in RiDE: The Journal of Applied Theatre and Performance, Vol. 14(2).
Neelands, J. & Dobson, W. 2000. Drama and Theatre ?Studies at AS/A Level. London: Hodder & Stoughton.
Πίγκου-Ρεπούση, Μ. 2012. «Το Συλλογικό Θέατρο στην Εκπαίδευση ως Μέσο Διαλογικής Πρακτικής: Μία Θεατροπαιδαγωγική έρευνα με αφορμή την Αντιγόνη του Σοφοκλή», στο: Θέατρο & Εκπαίδευση: Δεσμοί Αλληλεγγύης. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση
Pigkou-Repousi, M. 2012 «Ensemble Theatre» στο: Ensemble Theatre and Citizenship Education, University of Warwick: a thesis submitted for the degree of PhD. http://wrap.warwick.ac.uk/56233/ (27/1/2016).
Winston, J. & Tandy, M. 2001 Beginning Drama: 4-11. London: Fulton